یکی از دلایلی (البته یک دلیل نسبتا درجه دوم) که من فکر می کنم بنزین آزاد مازاد بر سهمیه حتما باید عرضه شود برطرف کردن مسایل متعددی است که در زمان استفاده از کارت هوشمند رخ خواهد داد.
ایده اولیه استفاده از کارت هوشمند خودرو به عنوان مکانیسم اجرایی سهمیهبندی یارانههای بنزین به دولت خاتمی باز ميگردد، لذا اگر نقدی بر این شیوه باشد در درجه اول متوجهاين دولت است. نقد اصلی ما این است کهاين روش بدون این که واجد امتيازهاي روشنی نسبت به ابزارهای سنتیتر و کمهزینهتر تخصیص یارانه (مثل کوپن کاغذی) داشته باشد صرفا به دلیل دارا بودن فنآوری بالاتر ترجیح داده شده است. کارت هوشمند نیازمند تجهیز بخش مهمی از پمپ بنزینهاي کشور به تجهیزات کارت خوان و زیرساختهاي مخابراتی و آموزش نیروی انسانی آنها است. این در حالی است که تمام این هزینهها صرفا بهاين دلیل صورت ميگیرد که دولت تصمیم دارد تا در یک دوره انتقالی نه چندان بلندمدت سهمیه محدودی به عنوان بنزین یارانهاي برای هر خودرو تخصیص دهد. علیالاصول طول این دوره انتقال نباید طولانی باشد و پس از آن باید بنزین تک نرخی به قیمت واقعی در اختیار شهروندان قرار گیرد. در این صورت توسعه زیرساختهاي ایجاد شده اگر به مصرف دیگری (مثل کارت اعتباری پرداخت پول) نرسد باعث اتلاف انرژی و هزینه خواهد بود بدون این که امتیاز یا کارکرد اضافی خاصی نسبت به روش سنتی یعنی توزیع کوپن کاغذی داشته باشد. افزون بر این موضوع، اصرار دولت فعلی به انحصار عرضه بنزین بهاين شیوه بر مسائل بالقوه موجود در آن افزوده است.
1 - سیستم کارت هوشمند انتقال بنزین از شهروندان کممصرف و دارای سهمیه مازاد به متقاضیان بنزین اضافی را محدود به انتقال فیزیکی ميکند. این انتقال متضمن افزایش رفاه در کشور است و اتفاقا خود دولت و مجلس هم تاکید ميکنند که کل حجم بنزین تخصیص داده شده کمی از متوسط مصرف کشور فاصله دارد و با انتقال بین فردی امکان تنظیم مصرف افراد با مصارف متفاوت فراهم خواهد شد. در سیستم کوپن کاغذی این انتقال به شیوهاي بسیار ساده و تنها از طریق خرید و فروش اسناد کاغذی صورت ميگیرد حال آنكه با استفاده از کارت هوشمند افراد باید بنزین خریداری شده را به صورت فیزیکی به دیگری منتقل کنند یا همراه وی در پمپ بنزین حضور یابند که هر دو روشهايي با هزینه بالا است.
2 - فرض کنیم کسی کارت هوشمند سوخت را به هر دلیلی (گم شدن، سرقت یا خرابی الکترونیکی کارت) از دست بدهد. در این صورت با توجه به اصرار دولت بر محدود کردن عرضه سوخت با کارت هوشمند تکلیف چنین فردی چه خواهد بود؟ همین مساله خود توجیه جدی برای تخصیص سهمیه بنزین آزاد در جایگاهها به کسانی که دچار چنین مسائلی هستند به وجود ميآورد. باید توجه داشت که در بین کارتهاي الکترونیکی موجود در دنیا هیچ کارتی فرکانس استفاده و محدودیت کارت هوشمند را ندارد و در صورت گم شدن یا خرابی این کارتها همیشه امکان یافتن راههای جایگزین (مثلا دریافت مستقیم پول از بانک در مورد کارتهاي بانکی) وجود دارد. چنین راههای جایگزینی برای کارت هوشمند هنوز اعلام نشده است.
3 - نگرانی از مشکلات احتمالی در استفاده از کارت هوشمند (مثلا اشکال در سیستم مخابراتی جایگاههای بنزین) مصرفکنندگان را به اين سمت سوق خواهد داد که برای جلوگیری از ریسکهاي احتمالی همواره مقدار کافی بنزین در باک خودرو خود داشته باشند لذا در فواصل کوتاهتری به پمپ بنزین مراجعه ميكنند. این امر باعث طولانیتر شدن صف و افزایش زمان سوختگیری در جایگاهها خواهد شد.
4 - بخشی از شهروندان ممکن است فراغت کافی برای طی کردن فرآیند دریافت کارت هوشمند را نداشته باشند لذا ترجیح بدهند که برای مدتی از یارانه دولتی استفاده نکنند. این شهروندان باید گزینهاي در اختیار داشته باشند که به آنها اجازه دسترسی به بنزین غیررایانهاي را بدهد. در عمل چنین سیاستی ميتواند به توزیع بار کاری نهادهای مسوول اعطای کارت هوشمند کمک شایانی كند. با فرض قیمت 400تومانی برای هر لیتر بنزین آزاد، سهمیه 100ليتري ماهانه بنزين برای هر خودرو حدود سی هزار تومان یارانه تخصیص ميدهد. دسترسی به بنزین آزاد این مشوق را ایجاد ميکند که بخشی از جامعه با صرف نظر کردن از این سی هزار تومان در ماههای اولیه، تقاضای خود را برای دریافت کارت هوشمند به تعویق بیندازند. این باعث ميشود تا از بار کاری مراکز توزیع این کارت در دوره آغازین کاسته شود.
به عقیده ما دولت از همان ابتدا ميتوانست با استفاده از روشهاي معمول سنتی این دوره انتقال را به شيوه کمهزینهتری مدیریت كند. حال که کارت هوشمند اجبارا در حال پیادهسازی است باید مکانیسمهاي بازاری که امکان دسترسی به سوخت برای کسانی که به هر دلیل از چرخه بوروکراتیک دریافت و استفاده از کارت سوخت جاماندهاند را فراهم کند در غیر این صورت مساله سوخت گیری به معضلی جدی برای بخشی از شهروندان تبدیل خواهد شد.